گِل‌مالی؛ میراث ماندگار عاشورا در لرستان

سمیه روزبهانی| پایگاه خبری زرک

**خرم‌آباد** - با فرارسیدن عاشورای حسینی، لرستان رنگ و حال دیگری به خود می‌گیرد. در کوچه‌ها، میدان‌ها، تکیه‌ها و حسینیه‌های شهرها و روستاهای این استان، عزادارانی دیده می‌شوند که با جامه‌هایی آغشته به گل در یکی از شاخص‌ترین آیین‌های سوگواری کشور حضور یافته‌اند؛ آیینی که برای مردم لرستان تنها یک رسم مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و حافظه تاریخی آنان به شمار می‌رود.

آیین گِل‌مالی از شناخته‌شده‌ترین سنت‌های عزاداری در لرستان است که هر سال در تاسوعا و عاشورای حسینی با حضور گسترده مردم برگزار می‌شود. این مراسم در شهرهایی مانند خرم‌آباد، بروجرد، دورود، کوهدشت و برخی دیگر از مناطق استان جلوه‌ای ویژه دارد و از مهم‌ترین نمادهای سوگواری محرم در لرستان محسوب می‌شود.

آمادگی برای برگزاری این آیین از روزهای نخست دهه محرم آغاز می‌شود. در روز هفتم محرم که در میان مردم به «تراش عباس» شهرت دارد، بسیاری از عزاداران خود را برای حضور در مراسم عاشورا آماده می‌کنند. همزمان، جمع‌آوری هیزم برای روشن کردن آتش‌های بامداد عاشورا نیز آغاز می‌شود؛ آتش‌هایی که در کنار حوضچه‌های گل، بخشی از فضای سنتی این مراسم را شکل می‌دهند.

یک روز پیش از عاشورا، خاک رس در محل‌های مشخص آماده و با گلاب آمیخته می‌شود. بامداد عاشورا، عزاداران پیش از آغاز دسته‌های سوگواری، سر و تن خود را به گل آغشته می‌کنند. در فرهنگ مردم لرستان، این رفتار نمادین نشانه اوج اندوه و همدردی با مصائب اهل بیت (ع) و واقعه کربلا تلقی می‌شود.

همزمان با آغاز مراسم، نوای ساز و دهل و موسیقی آیینی «چَمَر» در فضا طنین‌انداز می‌شود. سپس دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی در خیابان‌ها و محله‌ها به حرکت در می‌آیند و هزاران عزادار در سوگ حضرت اباعبدالله الحسین (ع) به عزاداری می‌پردازند.

یکی از ویژگی‌های برجسته گِل‌مالی، مشارکت گسترده اقشار مختلف مردم است. در این آیین، زن و مرد، پیر و جوان، کارگر، کارمند، روحانی، بازاری و دانشگاهی در کنار یکدیگر حضور می‌یابند. بسیاری از لرستانی‌های ساکن سایر استان‌ها نیز هر سال تلاش می‌کنند خود را به زادگاهشان برسانند تا در این مراسم شرکت کنند.

پژوهشگران فرهنگ عامه، گِل‌مالی را از کهن‌ترین آیین‌های سوگواری در غرب ایران می‌دانند. برخی مطالعات، ریشه‌های این سنت را در آیین‌های سوگ ایران باستان جست‌وجو می‌کنند و به نمونه‌هایی از خاک بر سر کردن یا گل‌آلود کردن بدن در سوگ شخصیت‌های اسطوره‌ای اشاره دارند. با این حال، آنچه امروز در لرستان برگزار می‌شود، در بستر فرهنگ شیعی و ارادت مردم این دیار به امام حسین (ع) معنا یافته و به بخشی جدایی‌ناپذیر از آیین‌های عاشورایی تبدیل شده است.

فعالان فرهنگی و پژوهشگران حوزه میراث معنوی معتقدند ماندگاری گِل‌مالی در طول نسل‌های مختلف، نشان‌دهنده پیوند عمیق این سنت با فرهنگ و باورهای مردم لرستان است. به همین دلیل، این آیین در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور نیز به ثبت رسیده و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین جلوه‌های میراث معنوی استان شناخته می‌شود.

امروزه گِل‌مالی علاوه بر کارکرد مذهبی، مورد توجه پژوهشگران، مستندسازان و علاقه‌مندان به فرهنگ‌های بومی قرار دارد. بسیاری از آنان این آیین را نمونه‌ای از پیوند سنت‌های محلی با فرهنگ عاشورایی می‌دانند؛ پیوندی که سبب شده این رسم در گذر زمان همچنان زنده بماند و هر سال با شکوهی خاص برگزار شود.

در عاشورای هر سال، گِل‌مالی بار دیگر در جای‌جای لرستان تکرار می‌شود؛ آیینی که فراتر از یک مراسم عزاداری، روایتگر بخشی از تاریخ، باورها و فرهنگ مردمانی است که قرن‌هاست سوگ حسینی را با زبان سنت‌های بومی خود به تصویر می‌کشند.

پایان پیام/